Η Κάρπαθος το 1936 - Elio Migliorini (2)

 (συνέχεια από το προηγούμενο) 

   Μετά τα Πηγάδια, ο Elio Migliorini, ασχολείται με τα υπόλοιπα χωριά της Καρπάθου. Ως γεωγράφος παρουσιάζει τα γεωφυσικά και μορφολογικά στοιχεία τους. Σύμφωνα με τις καταγραφές του το υψόμετρο τους κυμαίνεται από τα 50 μέτρα (Αρκάσα) ως τα 500 μέτρα (Όθος). Πέντε χωριά βρίσκονται σε υψόμετρο μεταξύ 300 και 450 μέτρων (Απέρι,Πυλές,Μενετές, Σπόα και Βωλάδα) και άλλα δύο μεταξύ 150 και 300 μέτρων (Μεσοχώρι και Όλυμπος). Παρατηρεί ότι κανένα χωριό δεν είναι κτισμένο σε επίπεδο έδαφος, αλλά όλα είναι κτισμένα σε κάποια πλαγιά, όπου τα κτίσματα διαμορφώνονται σε αναβαθμίδες. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει το Απέρι, του οποίου τα σπίτια έχουν διάταξη παρόμοια με τις υπερκείμενες αναβαθμίδες, οι οποίες καλλιεργούνταν με αμπέλια, οπωρώνες και περιβόλια. Αυτά αρδεύονταν με τα νερά της πηγής της Βλύας, που ανέβλυζε από τον βράχο, όχι μακριά από τη Βωλάδα. Το νερό ήταν διαυγές, σχετικά δροσερό και άφθονο, ενώ τρία χιλιόμετρα πιο κάτω χανόταν στα ασβεστολιθικά πετρώματα. Το Απέρι υποδιαιρούνταν σε τρεις συνοικίες που ενώνονταν με μια γέφυρα (σημερινό Γεφύρι). Η μεγαλύτερη συνοικία ήταν στη δεξιά πλευρά και οι άλλες δύο στην αριστερή πλευρά του χειμάρρου. Από την επεξήγηση της φωτογραφίας που έχει επισυνάψει, ως δεξιά είναι το σημερινό Κάτω και Πάνω Απέρι, ενώ στα αριστερά Μορροούς, Βαλαντού, Αγ. Βασίλης, Χογλακιά και Λώροι.

Το Απέρι, ένα χωριό σε πλαγιά λόφου με αναβαθμίδες, ήταν η πρωτεύουσα του νησιού μέχρι το 1893. Αριστερά βρίσκεται η κύρια εκκλησία, έδρα του Μητροπολίτη Καρπάθου και Κάσου.

    Με τον ίδιο τρόπο, μας λέει, είναι κτισμένες και οι Μενετές, όπου εκεί οι ταράτσες από πατημένο χώμα (το ώμα) επικρατούσαν έναντι των δίρριχτων σκεπών. Το ίδιο ισχύει και για τα άλλα χωριά. Ξεχωρίζει την Αρκάσα, η οποία κτίστηκε όχι σε κάποια πλαγιά, αλλά γύρω από έναν ρέμα στο οποίο έτρεχε συνεχώς νερό από δύο πηγές που βρίσκονταν ένα χιλιόμετρο μακριά από το χωριό. Τον ρέμα αυτό κινούσε περίπου δέκα νερόμυλους. Ο χείμαρρος χώριζε την Αρκάσα σε δύο τμήματα, ένα μεγαλύτερο στη δεξιά πλευρά κι ένα μικρότερο στην αριστερή τα οποία ενώνονται χαμηλά σε μια γέφυρα.

Μενετές: Επίπεδες στέγες από συμπιεσμένο χώμα και σπίτια σε κεκλιμένο έδαφος.

  Ιδιαιτέρως τον εντυπωσίασε η Όλυμπος. Για τον τρόπο κτισίματός της σε μια απότομη πλαγιά, όπου συχνά η ταράτσα του ενός σπιτιού χρησιμεύει ως αυλή του σπιτιού που βρισκόταν στο αμέσως αποπάνω διάζωμα. Για την τοποθεσία του χωριού που πέρα από την ισχυρή αμυντική του θέση, έχει ρεύματα αέρα τα οποία κινούν συνεχώς τους ανεμόμυλους που βρίσκονται στην κορυφογραμμή που χωρίζει τη δυτική με την ανατολική πλευρά του χωριού. Το πόσο αποκομμένη ήταν από το υπόλοιπο νησί, όπου χρειαζόταν πορεία 8-10 ωρών μέσα από δύσκολα μονοπάτια για να έλθουν σε επικοινωνία με κάποιο άλλο χωριό. Ο άγριος χαρακτήρας του χωριού, ο οποίος ενισχυόταν από την γύμνια  του εδάφους που το περιέβαλε. Η διατήρηση πανάρχαιων παραδόσεων, ειδικά η γλώσσα στην οποία διέκρινε αρχαϊκούς τύπους. Η χρήση ξύλινων μάνταλων στις πόρτες(1). Αλλά και η χαρακτηριστική στολή των γυναικών, τις οποίες φορούσαν για τις καθημερινές τους εργασίες, οι οποίες αποτελούνταν από λευκές βράκες καλυμμένες με ένα γαλάζιο χιτώνα, ο οποίος ανασηκωνόταν για να επιτρέπει το γρήγορο βάδισμα, ακόμα και στα πιο δύσβατα μονοπάτια.

Η Όλυμπος επικοινωνεί με το νότιο τμήμα του νησιού
μέσω μονοπατιών για μουλάρια, παρόμοια με αυτά που εικονίζονται εδώ.

  Δύο άλλοι οικισμοί, στους οποίους ο Migliorini παρατήρησε μία τάση ενδυνάμωσής τους, από κατοίκους που εγκατέλειπαν τα μεσόγεια του νησιού, είναι το Φοινίκι (επίνειο της Αρκάσας) και το Διαφάνι (επίνειο της Ολύμπου). Το Φοινίκι αριθμούσε 103 κατοίκους (το 1936), οι περισσότεροί του κάτοικοι ήταν γηγενείς (μόνο 15 γεννήθηκαν αλλού, οι 10 στις Πυλές). Διοικητικά το Φοινίκι ανήκε ακόμα στην Πυλές, αλλά έτεινε να αυτονομηθεί (Τελικά εντάχθηκε ως οικισμός στην Αρκάσα.) Υπήρχαν πολλά σπίτια που διέθεταν ευρύχωρες αποθήκες. Δέκα οικογένειες ασχολούνταν με την αλιεία, όπως και με τη ναύλωση μεταφορικών μέσων για την Κάσο. Υπήρχε έλλειψη νερού κι αυτό ήταν η αιτία που ανοίχθηκαν κάποια πηγάδια, με αντλίες που λειτουργούσαν με μηχανισμό αντιβάρων, όπως τα Πηγάδια.

Το Διαφάνι είχε περίπου τριάντα σπίτια. 

Φοινίκι, ένα πρόσφατα σχηματισμένο χωριό στη δυτική πλευρά, που βλέπει την Κάσο

Άποψη των Πυλών

  Πληθυσμιακά δεδομένα: Ο Elio Migliorini παρέθεσε τον παρακάτω πίνακα, ο οποίος κατέτασσε τις κοινότητες της Καρπάθου σε σχέση με τον πληθυσμό τους. Παρατηρούμε ότι σε σχέση με την απογραφή του 1891, το 1931, σαράντα χρόνια μετά, ο πληθυσμός του νησιού εμφανίζεται μειούμενος. 7405 έναντι 6575 κατοίκων. Βέβαια η απογραφή ήταν κατά προσέγγιση, καθότι χρησιμοποιούνταν ληξιαρχικά στοιχεία και όχι η μέθοδος της απευθείας απογραφής. Η προσωρινή απογραφή του 1936 (πιο λεπτομερής), εμφανίζει σύνολο πληθυσμού 7526 άτομα, από τα οποία τα 181 είναι ξένοι υπήκοοι και 63 Ιταλοί υπήκοοι  (αύξηση σε σχέση με το 1931 κατά 14,4%). Εκτός από τα Πηγάδια, για τα οποία έγινε λόγος στην προηγούμενη εγγραφή, αισθητή αύξηση εμφανίζουν οι Μενετές (309 κάτ.), το Απέρι (46), η Βωλάδα (68) και το Όθος (55), χωριά τοποθετημένα στην ευνοϊκότερη ζώνη όσον αφορά τα νερά και τα εδάφη. Η Όλυμπος αντίθετα σημειώνει μείωση κατά 98 κατοίκους και τα Σπόα κατά 32. Οι υπόλοιπες κοινότητες παρουσιάζουν ελάχιστες διακυμάνσεις. 

Κατάταξη	Κοινότητα	1931	1891
1η	Όλυμπος	1301	1350
2η	Μενετές	819	1340
3η	Απέρι	680	1160
4η	Πηγάδια	664	260
5η	Αρκάσα	556	500
6η	Πυλές	551	620
7η	Όθος	544	510
8η	Μεσοχώρι	539	780
9η	Βωλάδα	502	585
10η	Σπόα	419	300
ΣΥΝΟΛΟ		6575	7405

  Σημειώνει ότι η προσωρινή μετανάστευση στο παρελθόν ήταν σημαντική, σε σημείο που γύρω στο 1900 το ένα όγδοο των κατοίκων (900 άτομα), εργάζονταν ως χτίστες, λιθοξόοι, ξυλουργοί ή ως ανειδίκευτοι εργάτες στα άλλα νησιά του Αιγαίου, στον Πειραιά, στην Ανατολία ή την Αίγυπτο. Στη συνέχεια πολλοί κατευθύνθηκαν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες (Σικάγο, Πίτσμπουργκ, Νιου Καστλ, Πενσυλβάνια κλπ) δουλεύοντας ως σερβιτόροι και μικρέμποροι, και πιο πρόσφατα στην Περσία για οδικά έργα (από την Αρκάσα, Μενετές, Μεσοχώρι και Σπόα)(2).

 Παρατηρεί ότι η μετανάστευση ήταν κάτι που αφορούσε και τις Ιταλικές αλπικές περιοχές, που είχε ως αποτέλεσμα την εγκατάλειψη των αγροτικών εργασιών. Στην Κάρπαθο θεωρεί ότι ιδιαίτερο ρόλο έπαιζε και το κληρονομικό δίκιο, σύμφωνα με το οποίο όλη την πατρική περιουσία (εκτός αυτής που είχε δημιουργήσει με την προσωπική του εργασία ο πατέρας) κληροδοτούνταν στον πρωτότοκο γιο, περιορίζοντας τις δυνατότητες των άλλων αγοριών και αναγκάζοντάς τα να ψάξουν αλλού για εργασία. Όπως και η μεγαλύτερη κόρη κληρονομεί από τη μητέρα της όσα έφερε ως προίκα, όταν παντρεύτηκε. Το 1936 η μετανάστευση είχε σταματήσει εντελώς λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, αλλά στο νησί εξακολουθούσαν να έρχονται αξιόλογα χρηματικά εμβάσματα.

Άποψη του Όθους, 1936

(1) δες Λαογραφικά Σύμμεικτα Καρπάθου, τόμος Β΄, Αθήναι 1934, σελ 272), πλήρη καταγραφή των μαντάλων

(2) Σίγουρα οι πληροφορίες του είναι ελλιπείς, καθότι δεν αναφέρει για παράδειγμα τα ορυχεία, όπου δούλευαν πολλοί Καρπάθιοι στην Αμερική ή τα νταμάρια της Πεντέλης.

Σημείωση: Οι φωτογραφίες και οι λεζάντες τους είναι αυτές του Migliorini, από το Δελτίο της Βασιλικής Ιταλικής Γεωγραφικής Εταιρείας, Σειρά VII - Τόμος II, Τεύχος 4 - Απρίλιος 1937-XV, καθώς και όλα τα παραπάνω στοιχεία που παραθέτουμε. Οι φωτογραφίες ανήκουν στη συλλογή του ιστολογίου μας.

Επιπλέον Βιβλιογραφία: https:  Απέρι ( χωριό, κοινότητα και δημοτικό διαμέρισμα)

ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ                     ΜΙΧΑΛΗΣ ΖΕΡΒΟΥΔΑΚΗΣ