Η Κάρπαθος το 1936 - Elio Migliorini (1)

 Το 1936, ο Elio Migliorini (1902–1988), ο διαπρεπής Ιταλός
γεωγράφος, μέλος της Ιταλικής Γεωγραφικής Εταιρίας και ακαδημαϊκός, χάρη σε επιχορήγηση της Βασιλικής Ακαδημίας της Ιταλίας (Ίδρυμα Volta), μπόρεσε να επισκεφτεί τα περισσότερα από τα ιταλοκρατούμενα νησιά του Αιγαίου. Επισκεπτόμενος την Κάρπαθο, έλαβε  πολύτιμες πληροφορίες και βοήθεια από τον Γραμματέα της Αντιπροσωπείας Giovanni Rani, τους υπαξιωματικούς των Καραμπινιέρων Pastore και Cavallaro, τους ταξίαρχους Piras και Lo Conte, καθώς και τους δασκάλους Γεώργιο Μ. Καμαράτο (από την Αρκάσα) και Κωνσταντίνο Διακολιό (από τα Σπόα). Τις πληροφορίες που συνέλεξε μαζί με ένα πλούσιο φωτογραφικό υλικό, δημοσίευσε στο  Δελτίο της Βασιλικής Ιταλικής Γεωγραφικής Εταιρείας, Σειρά VII - Τόμος II, Τεύχος 4 - Απρίλιος 1937-XV». 

Με τον μπερέ ο Elio Migliorini και πίσω του ο Cavallaro. Αφού εξερεύνησε 
όλη την περιοχή της Ολύμπου, τον παρέλαβε καΐκι από το στενά, για να τον μεταφέρει στα Πηγάδια.

  Όπως μας λέει ο ίδιος, του είχε κάνει εντύπωση ότι μέχρι τότε, αυτοί που είχαν γράψει για την Κάρπαθο, την περίγραφαν με τα χειρότερα λόγια «Αυτό το άθλιο νησί... τίποτα περισσότερο από μια σειρά... άξεστων και τραχιών ανθρώπων... με μοναδικά αρχαϊκά έθιμα». Και αναφερόταν  στον Γάλλο γεωγράφο L. Febvre και το σύγγραμμα του L. FEBVRE, La Terre et l'évolution humaine, Παρίσι, 1922, σελ. 270  και τον επίσης Γάλλο Γεωλόγο, Γεωγράφο και εξερευνητή E. Aubert de la Rüe στο  σύγγραμμά του L'Homme et les îles, Παρίσι, 1935, σελ. 52-3. Το θέμα ήταν ότι κανένας από τους δύο δεν είχε επισκεφτεί το νησί. Σκοπός του ήταν να κάνει μια εμπεριστατωμένη έρευνα για την γεωγραφία του νησιού, που θα στηριζόταν στα φυσικά και ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά του νησιού. Ήταν απόλυτα προετοιμασμένος για την εργασία αυτή, και μεταξύ άλλων είχε μελετήσει τα Λαογραφικά Σύμμεικτα Καρπάθου του Μ. Γ. Μιχαηλίδη Νουάρου, τα παλαιότερα Καρπαθιακά του Ε. Μανωλακάκη και  L'île de Karpathos (1901) του Βέλγου γεωγράφου H. Hauttecoeur. 

  Στη σημερινή εγγραφή θα σταθώ σε αυτά που έγραψε για τα Πηγάδια, μαζί με σχετικό φωτογραφικό υλικό. Υποστηρίζει ότι ο λόγος που αναπτύχθηκαν και πάλι οι παραθαλάσσιες περιοχές, ήταν η αίσθηση ασφάλειας της θάλασσας (είχε οριστικά κτυπηθεί η πειρατεία) και η χρήση των μηχανοκίνητων σκαφών και των ατμόπλοιων, όπου οι μεταφορές αποδεσμεύτηκαν από τις παραδοσιακές διαδρομές. Με τη λογική αυτή αναπτύχθηκαν και τα Πηγάδια, στα οποία μεταφέρθηκε η πρωτεύουσα του νησιού από το Απέρι, το 1893. Χαρακτηρίζει την ανάπτυξη των Πηγαδίων αξιοσημείωτη. Γύρω στο 1900 αριθμούσε μόλις 260 κατοίκους. Σύμφωνα με τον H. Hauttecoeur, γύρω στα 1985 ελάχιστα σπίτια υψώνονταν κοντά στην ακτή. Το 1931 καταμετρήθηκαν 664 άτομα, από τους οποίους οι 31 ήταν Ιταλοί. (Ασφαλώς δεν προσμετρώνται οι στρατιωτικές δυνάμεις). Στην απογραφή του 1936, οι κάτοικοι είχαν αυξηθεί σε 792, ενώ οι Ιταλοί μειώθηκαν σε 19. Δηλαδή σε πέντε μόλις χρόνια η αύξηση του πληθυσμού των Πηγαδίων ήταν 19%.

Άποψη της περιοχής, όπου σήμερα βρίσκεται το λιμάνι.
Διακρίνεται το Λιμεναρχείο και το Τελωνείο.

  Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι μας δίνει έναν πλήρη αριθμητικό κατάλογο, της καταγωγής των κατοίκων των Πηγαδίων. Οι περισσότεροι, οι 460 είχαν γεννηθεί εκτός της γρήγορου αναπτυσσόμενου παράλιου οικισμού. 129 γεννήθηκαν στο Απέρι, οι 124 στις Μενετές, οι 22 στη Βωλάδα, οι 15 στην Όλυμπο, οι 13 στις Πυλές. Αλλά υπήρχαν και πολλοί που ήλθαν από άλλα νησιά του Αιγαίου, 20 από την Ρόδο, 16 από τη Σύμη και άλλοι 16 από το Καστελλόριζο. 19 άτομα είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα (οι 6 στην Κρήτη), 14 στην Αφρική, 9 στην Αίγυπτο, 9 στην Αμερική (οι 7 στο Pittsburgh) κι ένας στην Αυστραλία. Οι τελευταίοι σίγουρα αποτελούν μέρος των Καρπαθίων Μεταναστών. Τέλος υπήρχε και μια οικογένεια Ισραηλιτών.

  Καθώς αναπτύσσονταν τα Πηγάδια, αξιοποιούνταν και όλη ζώνη που βρισκόταν στα βορειοδυτικά του χωριού, με καλλιέργειες ελαιόδεντρων, οπωρώνες, περιβόλια και χωράφια με δημητριακά.

  Ο Migliorini υποστηρίζει ότι τα Πηγάδια ονομάζονται έτσι από τα πολλά πηγάδια, τα οποία μέσα από το στρώμα των κροκαλοπαγών και της άμμου φτάνουν στους υδροφόρους ορίζοντες πάνω στο επίπεδο των βαθύτερων αργιλικών στρωμάτων και εκτείνονται κατά μήκους της ακτής. 

Κατασκευή άντλησης νερού με μηχανισμό παλινδρόμησης στα Πηγάδια.

  Για τα σπίτια λέει ότι ήταν καλοχτισμένα, δίχως ιστορικό ή άλλο ενδιαφέρον μιας και ήταν πρόσφατες κατασκευές, τα οποία αποτελούνταν από ένα ισόγειο κι έναν πρώτο όροφο με κάποιο μπαλκόνι. Στο ισόγειο γενικά υπήρχαν καταστήματα ή καφενεία. Οι στέγες ήταν τετράριχτες, πολύ μικρής κλίσης. Ορισμένα βρίσκονταν στο δρόμο που πήγαινε προς τις Μενετές, αλλά τα περισσότερα ευθυγραμμίζονταν με την οδό που ήταν παράλληλη της ακτής, με τρόπο που τα Πηγάδια να συγκροτούν έναν χαρακτήρα που δήλωνε ότι εκεί βρισκόταν το κέντρο του οικισμού, ο οποίος προστατευόταν από πίσω από μια σειρά λόφων. Τα καταστήματα και τα καφενεία ήταν πολύ περισσότερα, απ' ότι θα δικαιολογούσε ο αριθμός των κατοίκων (Λογικό μιας και τα Πηγάδια είχαν αρχίσει να λαμβάνουν την κύρια οικονομική θέση τους στο νησί). Δύο κτίρια ξεχώριζαν, ο ναός της Ευαγγελισμού, που ήταν κτισμένη σε ένα πλάτωμα δίπλα στη θάλασσα (στη θέση της νέας Ευαγγελίστριας) και η έδρα της Κυβερνητικής αντιπροσωπείας (Delagazione di Governo), η οποία πρόσφατα είχε κατασκευαστεί στα δυτικά του οικισμού, κοντά στην τοποθεσία Σκάλα, απέναντι από το Γαϊδουρονήσι.  Σε μια ευρύχωρη πλατεία (πλατεία επαρχείου σήμερα) υψώνονταν τα κύρια δημόσια κτίρια του νησιού, στα δεξιά το ταχυδρομείο και το Ειρηνοδικείο και στα αριστερά ο στρατώνας των Καραμπινιέρων και στο κέντρο η κατοικία του Αντιπροσώπου.

  Τα Πηγάδια συνδέονταν ακτοπλοϊκώς εβδομαδιαίως με τη Ρόδο και υπήρχε και μια μηχανοκίνητη λέμβος για τη μεταφορά εμπορευμάτων και προσώπων τις ενδιάμεσες ημέρες.

  

Άποψη των Πηγαδίων το 1936, φωτογραφίες Elio Migliorini

                                                                                                                         (Συνεχίζεται...)
Περισσότερες πληροφορίες για τον Elio Migiorini:

  Ο Elio Migliorini υπήρξε μια από τις πιο επιδραστικές και πολυδιάστατες προσωπικότητες της ιταλικής γεωγραφίας του 20ού αιώνα. Ακαδημαϊκός υψηλού κύρους, έμεινε στην ιστορία όχι μόνο για την επιστημονική του αυστηρότητα, αλλά και για την προσφορά του στη διδακτική και το πάθος του για τη γλώσσα Εσπεράντο. Ακολουθούν τα κύρια χαρακτηριστικά της πορείας του: 1. Ακαδημαϊκή Καριέρα και Έρευνα Μαθητής του διάσημου γεωγράφου Roberto Almagià, ο Migliorini δίδαξε σε αρκετά κορυφαία ιταλικά πανεπιστήμια, όπως το L'Orientale της Νάπολης (του οποίου διετέλεσε διευθυντής μεταξύ 1945 και 1947), το Federico II και, τέλος, το La Sapienza της Ρώμης. * Πεδία μελέτης: Ασχολήθηκε αρχικά με την πολιτική και οικονομική γεωγραφία, ενώ αργότερα αφοσιώθηκε σε βάθος στην ανθρωπογεωγραφία. * Δημοσιεύσεις: Συνέγραψε εγχειρίδια που γαλούχησαν γενιές φοιτητών, όπως το La Terra e gli uomini (Η Γη και οι άνθρωποι) και το L'esplorazione del Sahara (Η εξερεύνηση της Σαχάρας). * Ιταλική Γεωγραφική Εταιρεία: Υπήρξε βασικός πυλώνας του ιδρύματος, επιμελούμενος για σχεδόν είκοσι χρόνια (1928-1947) το περίφημο Δελτίο της Εταιρείας. 2. Προσφορά στη Διδακτική Ο Migliorini πίστευε βαθιά στην εκπαιδευτική αξία της γεωγραφίας. Για τον λόγο αυτό: * Το 1954 υπήρξε ο εμπνευστής και ιδρυτής της AIIG (Ένωση Ιταλών Καθηγητών Γεωγραφίας), της οποίας διετέλεσε πρόεδρος για πολλά έτη. * Εργάστηκε ακούραστα για τη βελτίωση της ποιότητας διδασκαλίας του αντικειμένου στα σχολεία όλων των βαθμίδων. 3. Η Εσπεράντο και η Οικογένεια Μια ιδιαίτερη πτυχή της ζωής του ήταν ο δεσμός του με τη διεθνή γλώσσα Εσπεράντο. Υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής και μελετητής της, συγγράφοντας γραμματικές και εγχειρίδια (όπως το Manuale di Esperanto του 1980) και χρησιμοποιώντας την ως εργαλείο παγκόσμιας επιστημονικής ανταλλαγής. Σημείωση: Ο Elio ήταν αδελφός του Bruno Migliorini, ενός από τους σημαντικότερους Ιταλούς γλωσσολόγους και φιλολόγους του 20ού αιώνα, συγγραφέα της θεμελιώδους Ιστορίας της Ιταλικής Γλώσσας.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ            ΜΙΧΑΛΗΣ ΖΕΡΒΟΥΔΑΚΗΣ

Πορτολάνος για την Κάρπαθο

  Σήμερα όλοι γνωρίζουν ότι καθένας που θέλει να κάνει ένα ταξίδι χρησιμοποιεί κάποιον χάρτη. Οι χάρτες για την ναυσιπλοΐα (πορτολάνοι) εμφανίστηκαν  τον 13ο αιώνα και όπως καταλαβαίνετε ήταν ατελείς. Εμφάνιζαν τα νησιά με πολλά λάθη και κυρίως τόνιζαν τα ασφαλή αραξοβόλια και τα επικίνδυνα ακρωτήρια. Πριν την εμφάνιση των χαρτών υπήρχαν τα βιβλία οδηγιών, που κι αυτά ονομάζονταν πορτολάνοι. Οι πορτολάνοι με γραπτές οδηγίες για ένα μεγάλο διάστημα συνυπήρχαν με τους χάρτες.

  Οι γραπτοί πορτολάνοι ήταν χειρόγραφες ή έντυπες σημειώσεις με λίστες λιμανιών με τη σειρά που θα τα συναντούσε ένα πλοίο, μαζί με εκτιμήσεις για την κατεύθυνση των ανέμων, την διεύθυνση που έπρεπε να ακολουθήσει ένα πλοίο και τα σημάδια που θα έπρεπε να αναγνωρίζει ο καπετάνιος για να πλοηγεί σωστά το καράβι του.

  Ο Πορτολάνος που θα παρουσιάσω σήμερα είναι του 1729, γραμμένος στα ελληνικά και εκδόθηκε στο τυπογραφείο του Νικόλαου Σάρο στη Βενετία. Αντίτυπο του υπάρχει στο μουσείο Μπενάκη. Ο  Νικόλαος Σάρο ήταν διάσημος Γιαννώτης τυπογράφος, ο οποίος διατηρούσε ελληνικό τυπογραφείο στη Βενετία, κατά τον 17ο 18ο αιώνα. 

  Ο πορτολάνος αυτός μας λέει ο "δημιουργός" του ο Δημήτρης Τάγια, έπεσε στα χέρια του το 1509 καθώς ταξίδευε. Κι αποφασίζει να τον κάνει δημόσιο, ώστε κάθε ένας ναυτικός να μάθει τα μυστικά του και να μην παριστάνουν οι καπεταναίοι του σπουδαίους, "... να φαίνωνται μεγάλοι ...τάχα πως είν' κεφάλι".  Όλη η απόφαση του του Τάγια να τον δώσει για τζάμπα χρήση, είναι γραμμένη σε έμμετρο κείμενο από τον ίδιο μιας και μιλά σε πρώτο πρόσωπο. Παρακάτω ένα μικρό απόσπασμα:

Ο Πορτολάνος η τιμή, λέγω της ναυτοσύνης, 

Ποδότων(1) Καραβοκυρών, βιβλίο δικαιοσύνης(2). 

Ναυκλήρων(3) τε και Κόμητων, και όποιος δελετάρει(4), 

Και όποιος ναυτικὴ αγαπά, γέρος και παλικάρι.

 Δεν είχε δε τον πίνακα, μα 'γω τον είχα βάλει, 

Για να (ε)ύρης εύκολ᾽ ότι θες, και σ᾽όρθει στο κεφάλι. 

Και εις το νού μου έβαλα, η τσάμπα δεν τον έχει(5), 

Ουδὲ ολίγο ουδὲ πολὺ, ἐκ τούτου να μετέχη. (6)

Λέγω στω τσάμπα να βαλθή, καθένας να μαθαίνη, 

Για την τιμή του ο κάθε εις, όπου και αν τυχαίνει. 

Γιατὶ πολλοὶ τὸν είχασι, κρυμμένο φυλαμένο, 

Εις την κασέλα δυνατά , και κατακλειδομένο. 

Πως να τον έχουν μόν' αυτοὶ, να φαίνωνται μεγάλοι, 

Να τους κρατούν ως (ν)άν(αι) ψηλά , τάχα πως είν᾿ κεφάλι.

(1) ποδότης: ο πλοηγός  (2) εννοεί του ναυτικού δικαίου   (3)ναύκληρος: ο υπεύθυνος για το πλήρωμα και τον εξοπλισμό  (4) δελετάρει: Από το ιταλικό dilettare, σημαίνει αυτός που βρίσκει ευχαρίστηση στο να διαβάζει, ο μελετητής.  (5) εννοεί ότι τζάμπα θα τον κρατά μόνο για τον εαυτό του.   (6) εννοεί και μόνο αυτός να κρατά τη γνώση αυτή.  

   Από τα παραπάνω συμπεραίνω, (αλλά και από ολόκληρο το σχετικό κείμενο) ότι από την στιγμή που κάποιος χειρόγραφος πορτολάνος έπεσε στα χέρια του ναυτικού Δημήτρη Τάγια, αυτός προσφέρθηκε να τον κάνει κτήμα των πολλών. Παρακάτω μιλά για αγορά του (...Και όποιος δεν ξέρει γράμματα, ναι ας τον αγοράση, Και ας βάλη άλλον σύντροφον, κι ας του τον διαβάση...."   Το τζάμπα με την αγορά ερμηνεύεται με την έννοια ότι θα δοθεί για εκτύπωση και δεν θα είναι πλέον χειρόγραφος, άρα απαγορευτικός στην αγορά από κάποιον που δεν διέθετε ένα τεράστιο ποσό.  

  Τώρα ερχόμαστε στα σημεία εκείνα που αφορούν την Κάρπαθο.

"... Η ρόδος με την αστυπαλεία, και με την Κάρπαθο με τον κάβο της ρόδου από τη μερέα της όστροιας(1) εβλέπονται γρέγο γαρμπή(2) είναι μίλλια σαράντα. Η κάρπαθος με τον κάβο της κάσο, εβλέπονται γρέγο γαρμπή είναι μίλλια έξι, μέσα εις την κάρπαθο και εις την κάσο ήξκυρε ότι έχει μια ξέρα..."

(1) όστροια, όστρια είναι ο νότιος άνεμος, εδώ ο νότος.   (2) Ο πορτολάνος λέει ότι αν τραβήξεις μια γραμμή από τον κάβο της Ρόδου (το νότιο άκρο, το Πρασονήσι, που κοιτάζει προς την Όστρια/Νότο) μέχρι την Κάρπαθο, αυτή η γραμμή έχει κατεύθυνση  Βορειοανατολικά - Νοτιοδυτικά.  Από τη Ρόδο προς την Κάρπαθο πας Γαρμπή (ΝΔ). Από την Κάρπαθο επιστρέφεις στη Ρόδο με Γρέγο (ΒΑ).

"...Η αστυπαλία με την κάσο και η κάρπαθος, εβλέπονται σιρόκο μαΐστρο(1), είναι μίλλια ογδόντα..."

(1) Στη γλώσσα των πορτολάνων σημαίνει ότι τα νησιά αυτά βρίσκονται πάνω στην ίδια νοητή γραμμή. Αν βρίσκεσαι στην Αστυπάλαια και κοιτάξεις προς την Κάσο/Κάρπαθο, πρέπει να κοιτάξεις προς το Σιρόκο (Νοτιοανατολικά). Αν βρίσκεσαι στην Κάρπαθο και κοιτάξεις προς την Αστυπάλαια, πρέπει να κοιτάξεις προς το Μαΐστρο (Βορειοδυτικά).

  "...Η Κάρπαθος, στο ακρωτήρι της ξαμουντάνας(1) έχει νησί μεγάλο, και λέγουντο νησιαρία(2), και είναι καλός λημιώνας(3), εμπαίνεις μέσα στη νησαρία και (α)ράζεις εις το κεφάλι της σπιάτζας(4) του πουνέντι(5), και πιάνεις τα πλωρήσιάσου εις τον πουνέντι εις τον κάβο της σπιάτζας, και τα σίδεράσου(6) εις το μεσημέρι, εις οργίες κ΄(7). ..."

(1) τραμουντάνα (βορειοδυτικά)   (2) Το νησί Σαρία, βόρεια της Καρπάθου.        (3) λιμάνι    (4) παραλία ( από το ιταλικό spiaggia)    (5) στη δύση    (6) σίδερα= άγκυρες     (7) 20 οργιές ( οργιά= περίπου 1,90μ)

«Η Κάρπαθος, στο βορειοδυτικό της ακρωτήρι (ξαμουντάνα), έχει ένα μεγάλο νησί που το ονομάζουν Νησιαρία (Σαρία). Εκεί υπάρχει καλό λιμάνι· μπαίνεις μέσα στη Νησιαρία και αράζεις στην άκρη της δυτικής παραλίας. Δένεις τις πλώρες σου στα δυτικά, στο ακρωτήρι της παραλίας, και ρίχνεις τις άγκυρές σου προς τον νότο (μεσημέρι), σε βάθος 20 οργιών.»

• "...Το στόμα του λεβάντι έχει πιθαμαίς(1), δέκα, και το στόμα του πουνέντι είναι καλό, και απέχει, μήλλια, δύο, εις το μεσημέρι ευρίσκεις κορφόπουλο(2), και λέγουντον εις το τρίστομο(3), ομπρός εις το στόμα έχει νησιά δύο, και είναι και τρία στόματα καθάρια, και τα καράβια (α)ράσουν εις το ακρωτήρι του μεσημερίου εις τον εγκρεμνόν τον κόκινο, κι αφήνης τα νησία ζερβά(4), και υπάς εις την εκκλησίαν, και τα σίδερα εις την ξεμουντάνα, εις φούντος(5) οργίαις, η'(6). ..."
• (1) πιθαμή: μονάδα μήκους, όσο το άνοιγμα της παλάμης, περίπου 22 εκ.   (2) μικρός κόλπος   (3) Τρίστομο: κλειστός κόλπος στα βορειοδυτικά της Καρπάθου   (4) αριστερά    (5) βάθος (από το ιταλικό fondo)    (6)  8 οργιές
• «Η ανατολική είσοδος (το στόμα του λεβάντι) έχει βάθος δέκα πιθαμές, ενώ η δυτική είσοδος (του πουνέντι) είναι καλή και απέχει δύο μίλια. Στα νότια (μεσημέρι) θα βρεις έναν μικρό κόλπο που τον ονομάζουν Τρίστομο. Μπροστά στην είσοδο υπάρχουν δύο νησιά, δημιουργώντας έτσι τρία καθαρά περάσματα (στόματα). Τα καράβια αράζουν στο νότιο ακρωτήρι, στον κόκκινο γκρεμό· αφήνεις τα νησιά στα αριστερά (ζερβά), κατευθύνεσαι προς την εκκλησία και ρίχνεις τις άγκυρες (σίδερα) προς τον βορειοδυτικό άνεμο (ξεμουντάνα), σε βάθος 8 οργιών.»
•   "...και είναι καλός λιμιώνας δια να βολάρης(1), και αν θέλης νερό άμε εις την στιάντζα της όστριας ψηλά από την θάλασσαν μία μπάλεςράδα(2), και ε(ί)ναι μια γρότα(3) εκεί είναι το νερό ταρμάθεια(4) (α)ράζει εις οργίαις, η΄...(5)"
• (1) βολάρω: καταφεύγω σε υπάνεμο μέρος   (2) παλιά μονάδα μέτρησης απόστασης, όσο η βολή ενός πυροβόλου (περίπου 200-300 μέτρα)   (3) σπηλιά  (από το ιταλικό grotta)    (4) άφθονο    (5) οργιές 8
• «...και είναι καλό λιμάνι για να προφυλαχθείς από την κακοκαιρία (να βολάρεις). Αν θέλεις νερό, πήγαινε στην παραλία που βλέπει στον νότο , σε απόσταση μιας βολής κανονιού πάνω από τη θάλασσα. Εκεί υπάρχει μια σπηλιά  όπου το νερό είναι άφθονο. Αράζεις σε βάθος 8 οργιών.»
• "...και στη μερέα του μεσημερίου εις το νησί το άσπρο το μεγάλο το μακρύ ακόμι εις το πουνέντι έχει νησόπουλο, και εις τον γαρμπήν έχει νησί μαύρο, και εις τον σιρόκο έχει νησί μακρύ ωσάν κάτεργο(1), κι απάνω του στέκει ωσάν κόμης, και αφίνης το θέλεις δεξιά σου θέλεις ζερβά σου.   Μέσα εις την κάρπαθον, και εις την κάσο, έχει φούντος οργίαις, κ'... ."
• (1) γαλέρα    
• «...και στη νότια πλευρά (μεσημέρι), στο μεγάλο και μακρύ άσπρο νησί, ακόμη πιο δυτικά υπάρχει ένα μικρό νησάκι. Στα νοτιοδυτικά υπάρχει ένα μαύρο νησί, ενώ στα νοτιοανατολικά υπάρχει ένα μακρόστενο νησί που μοιάζει με κάτεργο, και πάνω του στέκει ένας βράχος που μοιάζει με άνθρωπο. Μπορείς να το προσπεράσεις είτε από τα δεξιά σου είτε από τα αριστερά σου. Ανάμεσα στην Κάρπαθο και την Κάσο, το βάθος είναι 20 οργιές.»
•                                                              ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ

Καθαίρεση ιεράρχη, αργία ιερέων και κατηγορία για μάγισσα τον 18ο αιώνα στην αρχιεπισκοπή Καρπάθου Κάσου

Ιερά Μονή Αγ. Αικατερίνης Σινά

 

  Κλείνουμε το αφιέρωμά μας στον Σιναΐτη ιερομόναχο, αρχιεπίσκοπο Καρπάθου - Κάσου Δανιήλ (1764-1793) και τα έγγραφα του Πατραρχείου τα οποία αναφέρονται στην επαρχία του, τα οποία μετέφερε στην Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης, όταν παραιτήθηκε από τον αρχιεπισκοπικό του θρόνο και επέστρεψε για να μονάσει εκεί ως το θάνατό του. Τα έγγραφα αυτά κατέγραψε, αντέγραψε, φωτογράφισε και τελικά δημοσίευσε ο καθηγητής Θεμιστοκλής Βολίδης το 1937.  

  Σε αυτήν την εγγραφή θα παρουσιάσουμε κάποιες επιστολές που έχουν σχέση με διάφορα ζητήματα της Καρπάθου και της Κάσου, από εκείνα που ταράσσουν τα νερά της καθημερινότητας.

  Η πρώτη επιστολή, Πατριαρχική και Συνοδική της 4ης Ιανουαρίου 1762 επί Πατριάρχη Ιωαννικίου, αναφέρεται στην υπόθεση της αντιδικίας μεταξύ του αρχιεπισκόπου Καρπάθου και Κάσου Παρθένιου (1754-1760) και του διαδόχου του  Παϊσίου (1760-1764). Ο πρώτος για λόγους που δεν ξέρουμε, είχε παραιτηθεί του θρόνου του και ως διάδοχός του ορίστηκε ο Παΐσιος. Φτάνοντας αυτός στο νησί για να αναλάβει τα καθήκοντά του, γίνεται θύμα ξυλοδαρμού, λεηλασίας και εκβιασμού από συγγενείς του προκατόχου του. ...τινές των εκεί ευρισκομένων συγγενών αυτού βία χρησάμενοι και δυνατεία, ου μόνον ζημίαν και βλάβην ου την τηχούσαν επήγαγον τη αρχιεπισκοπήν ταύτη δια της αρπαγής αυτών και λεηλασίας, αλλά και ομολογίαν έλαβον δυναστικήν και παράλογην παρά του αρχιεπισκόπου τούτου (Παϊσίου) διακοσίων γροσίων δια το ετήσιον δήθεν εισόδημα της επαρχίας ταύτης...  Το ζήτημα έφτασε μέχρι το Πατριαρχείο όπου ο παραιτηθής Παρθένιος υποστήριξε ότι απέσυρε την παραίτησή του και κακώς του στέρησαν την επαρχία του. Το Πατριαρχείο όχι μόνον δεν δέχτηκε τον ισχυρισμό του, αλλά και τον καθαίρεσε από αρχιερέα ως ψεύτη και υπαίτιο της όλης άσχημης κατάστασης που δημιουργήθηκε.  ... Τέλος ο μεν Παρθένιος ως ψευδής και υπαίτιος αναδειχθείς συνοδική κρίσει τε και αποφάσει καθηρέθη της αρχιερωσύνης αυτού...". 

    Η ένατη, Συνοδική και Πατριαρχική επιστολή (1781) επί Πατριάρχη Γαβριήλ, ανακοινώνει στον Αρχιεπίσκοπο και τον υπόλοιπο κλήρο της Επαρχίας, ότι ο οικονόμος(1) του Μεγάλου Χωριού(2) Γεώργιος, καταδικάζεται σε αργία από κάθε ιεροπραξία, διότι προκάλεσε σκάνδαλο με τις εναντίον του Αρχιερέα πράξεις του. Φαίνεται ότι οι σχέσεις των δύο αντρών υπερέβησαν τις συνήθεις διαμάχες, ώστε ο Αρχιεπίσκοπος να ζητήσει την καταδίκη του ιερέα Γεωργίου από το Πατριαρχείο και να την λάβει. Περισσότερα συμπεράσματα δεν μπορούμε να βγάλουμε, διότι μας λείπουν και η επιστολή ολόκληρη αλλά και η αντίστοιχη επιστολή που στάλθηκε για το ζήτημα αυτό από τον Δανιήλ στο Πατριαρχείο.

    Η ενδέκατη, Συνοδική επιστολή (1781) επί Πατριάρχη Γαβριήλ, αφορά την Κάσο και τον παπά Κώνστα, ο οποίος καταδικάζεται σε αργία, διότι πάντρεψε παράνομα την αδελφή του Εργίνα με τον Μανώλη Ρεΐζη. Οι δε ζευγάρι αφορίζεται. Σκληρή η τιμωρία για όλους τους μετέχοντες στην σκανδαλώδη αυτή πράξη. Παράνομος ήταν ένας γάμος αν ήταν συγγενείς εξ αίματος ή αγχιστείας, αν είχαν πνευματική συγγένεια ή αν κάποιος από αυτούς είχε κάνει ήδη τρεις γάμους. Ποιο από τα τρία συνέβη δεν γνωρίζουμε, θα υποθέσω όμως ότι ο Κασιώτης ιερέας, αναγκάστηκε να κάνει τον γάμο αυτόν εξαιτίας κάποιας ανωτέρας ανάγκης (εγκυμοσύνη).

  Η δωδέκατη επιστολή (1781) είναι επιτίμιο του Πατριάρχη Γαβριήλ κατά κάποιας κόρης του Αντιμισιάρη (το όνομα της δεν αναφέρεται) η οποία διέβαλε την Μαρούκλα, κόρη του Μαλιάσου ως μάγισσα (ούτε το χωριό αναφέρεται). Πραγματικά αποκαλυπτική η επιστολή αυτή για τα ήθη της εποχής. Τα γεγονότα αυτά ήταν συνηθισμένα στην δυτική εκκλησία, χιλιάδες γυναίκες κυρίως είχαν καεί, επειδή κατηγορήθηκαν ως μάγισσες. Αποτελεί μια από τις πιο σκληρές φάσεις της ιστορίας της Ρωμαιοκαθολικής και Προτεσταντικής εκκλησίας. Αντιθέτως οι τιμωρίες που επέβαλε η Ορθόδοξη εκκλησία αν η κατηγορία αποδεικνυόταν αληθινή, ήταν κυρίως πνευματικού χαρακτήρα (επιτίμια) και σίγουρα δεν είχαμε θανατώσεις. Εδώ το επιτίμιο επιβάλλεται σε αυτήν που διέβαλε την κατηγορούμενη.

    (1) Οικονόμος:  τιμητικός εκκλησιαστικός τίτλος (οφφίκιο) που απονέμεται σε έγγαμους ιερείς ως αναγνώριση της προσφοράς και της διακονίας τους στην Εκκλησία. 

 (2)  Μεγάλο χωριό Το σημερινό Απέρι και Βωλάδα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Σιναϊτικαί έρευναι, Θεμιστοκλή Π. Βολίδου, εκδόσεις ΕΣΤΙΑ 1937

                               ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΚΑΡΠΑΘΟΥ  Μ.Γ. ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ ΝΟΥΑΡΟΥ ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ 1998

ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ               ΜΙΧΑΛΗΣ ΖΕΡΒΟΥΔΑΚΗΣ