(συνέχεια από το προηγούμενο)
Ο Elio Migliorini κλείνει την εργασία του, παρουσιάζοντας τις προσωρινές κατοικίες (δική του έκφραση), ή αγροτόσπιτα ή στάβλοι, όπως λέμε στο νησί. Παρατήρησε ότι στα χωριά, εκεί κυρίως όπου υπήρχαν έσοδα από τη μετανάστευση, τα σπίτια είχαν μετασχηματιστεί και δεν είχαν την όψη αγροτικής κατοικίας. Αντίθετα οι στάβλοι ήταν πολύ καλά διατηρημένοι, στους οποίους οι αγρότες κατοικούσαν κατά την περίοδο των καλλιεργητικών τους ασχολιών (δες προηγούμενη εγγραφή). Οι στάβλοι ακολουθούσαν τον αρχαιότερο τύπο κατοικίας, διπλού ενδιαφέροντος, διότι από τη μία σε αυτούς συγκατοικούσαν οι άνθρωποι με τα ζώα και από την άλλη δημιουργούνταν ένας προσωρινά κατοικούμενος οικισμός. Ειδικότερα περίγραψε την περιοχή στη βόρεια Κάρπαθο, βορειότερα της Ολύμπου, και η οποία φτάνει μέχρι τον κόλπο του Τρίστομου, προς τον οποίο κάποιος κατηφόριζε από έναν μακρύ, πετρώδη δρόμο με σκαλοπάτια, και η οποία περιοχή εκτείνεται στη συνέχεια στο νησί Σαρία, όπου επίσης υπήρχε ένας προσωρινός οικισμός (Άργος). Η περιοχή αυτή αποτελείται από εκτεταμένα ασβεστολιθικά πετρώματα, χωρίς δάση, πετρώδη και άγονη στα ορεινά, αλλά ήταν καλά καλλιεργημένη στα βυθίσματα, όπου συγκεντρώνεται το κόκκινο χώμα, κατάλοιπο της διάβρωσης των ασβεστόλιθων.
Σε απόσταση περίπου τριών χιλιομέτρων βρίσκεται ο προσωρινός οικισμός της Αυλώνας. Αυτός αποτελούνταν από περίπου εκατό σπίτια, χτισμένα το ένα δίπλα στο άλλο και διατεταγμένα σε περισσότερα επίπεδα, με την πρόσοψη στραμμένη προς τη Δύση. Χαρακτήρισε τη ρυμοτομία ως πολύ κανονική και τα σπίτια όμοια μεταξύ τους. Τα καλλιεργημένα χωράφια περιβάλλονταν από τοιχία για να εμποδίζεται η πρόσβαση στα ζώα κατά τις περιόδους που δεν επιτρεπόταν η βοσκή.
Οι προσωρινές κατοικίες (στάβλοι), αποτελούνταν από ένα κτίσμα για τους ανθρώπους και τα ζώα, ένα αλώνι και μία αυλή. Η κατοικία αυτή υποδιαιρούνταν σε τρία μέρη, εισερχόσουν μέσα από μία πόρτα, η οποία ήταν εξοπλισμένη με ξύλινη κλειδαριά.
 |
| Το προσωρινό χωριό Αυλώνα |
 |
| Χωράφια που καλλιεργούνται σε ασβεστολιθικό έδαφος κοντά στον κόλπο Τρίστομο, βόρεια της Αυλώνας. Προσέξτε το αλώνι δίπλα σε κάθε σπίτι. Χαμηλοί τοίχοι εμποδίζουν τα βοοειδή να εισβάλουν στα χωράφια. |
Αριστερά της εισόδου, η οποία χρησιμοποιούνταν και από τους ανθρώπους και τα ζώα, υπήρχε μια εστία (φωτιά) και ένα πάγκος (που χρησίμευε επίσης ως αποθηκευτικός χώρος). Κοντά, πάνω στο γυμνό χώμα και σπανιότερα πάνω σε έναν υπερυψωμένο πάγκο, κοιμόταν ο αγρότης (κοιμητέα). Απέναντι βρισκόταν ο στάβλος (εουδότοπος) και στην αριστερή γωνία ο αχυρώνας - αποθήκη (αχερώνας), ο οποίος είχε ένα παράθυρο (που ονομάζεται αλεφάντης) που έβλεπε προς το αλώνι, ενώ με ένα άλλο μικρό άνοιγμα επικοινωνούσε με το στάβλο. Στον αχυρώνα φυλάσσονταν επίσης οι σπόροι. Δίπλα στη πόρτα υπήρχε μια στέρνα (λατσία)από την οποία μπορούσε κανείς να αντλήσει νερό για να το χύσει, αν χρειαζόταν, σε μια εξωτερική γούρνα (βούρνα) που επίτρεπε στα ζώα να πίνουν. Ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε σε μια ασβεστολιθική περιοχή, εντελώς στερημένη από πηγές. Το τμήμα που προοριζόταν για τα βόδια, χωριζόταν από το τμήμα των ανθρώπων με έναν χαμηλό τοίχο και ένα κάγκελο (μάκελλος). Στις πιο πρόσφατες προσωρινές κατοικίες υπήρχε ωστόσο διαχωρισμός μεταξύ σπιτιού και στάβλου.
 |
| Σχέδιο προσωρινής κατοικίας: 1.Αχυρώνας 2.Στάβλος 3.Κρεβάτι 4.Τζάκι 5. Στέρνα 6.Αλώνι 7.Αποθήκευση δεματιών 8. λαχανόκηπος |
Το αλώνι (άλωνα) βρισκόταν στο πλάι, λίγο ψηλότερα σε σχέση με το επίπεδο του σπιτιού, έτσι ώστε ο άνεμος να βοηθά στον διαχωρισμό του άχυρου από τον καρπό και τα ζώα που βόσκουν να μην μπορούν να προκαλέσουν ζημιά. Το αλώνι ήταν καλά οριοθετημένο: περιβαλλόταν από κάθετες πέτρες ύψους 0,50-0,60μ. μπηγμένες βαθιά στο χώμα. Το δάπεδο του αλωνιού, αφού καθαριζόταν, βρεχόταν και πατιόνταν, και στη συνέχεια αλειφόταν με ένα υδατικό διάλυμα βοδινής κοπριάς, που έκανε το έδαφος συμπαγές και αδιάβροχο, οδηγούσαν εκεί τα ζώα για να πατήσουν τα στάχυα. Δίπλα στο αλώνι, από τη μία πλευρά βρισκόταν το μέρος όπου αποθηκεύονταν τα δεμάτια (ασταχότοπος), από την άλλη πλευρά υπήρχαν κοιλότητες για το αλωνισμένο σιτάρι (λάκκοι)· το άχυρο στη συνέχεια το έριχναν απέξω, μέσα από το παράθυρο. Τέλος πίσω από τον στάβλο υπήρχε ένα μικρό περιφραγμένο χωράφι (περίπου 40-60τ.μ.), που ονομαζόταν κωνοολειό (κωνο(β)ολείο το ονομάζει ο Μ.Γ.Μιχαηλίδης-Νουάρος), στο οποίο τοποθετούνταν τα ζώα κατά τον καιρό του αλωνίσματος, ενώ τις άλλες εποχές σπερνόταν με κηπευτικά και όσπρια. Αρχικά, αυτός ο χώρος προοριζόταν (όπως υποδηλώνει και το όνομά του) για την αποθήκευση δεματιών.
Εσωτερικό προσωρινής κατοικίας στο χωριό Αυλώνα. Στα δεξιά βρίσκεται η στέρνα και στο πίσω μέρος ο χώρος με τα ζώα, χωρισμένος από χαμηλό τοίχο και πύλη.
 |
| Το προσωρινό σπίτι του χωριού Αυλώνα. Σε πρώτο πλάνο, η υπερυψωμένη αυλή του αγροκτήματος. (με την άλωνα) |
Ο τύπος (του στάβλου) που περίγραψε ήταν ο παλιότερος. Στα χρόνια που έκανε την καταγραφή ο Elio Migliorini, ακόμα και οι αγρότες της Ολύμπου φρόντιζαν ώστε το αγροτόσπιτό τους να έχει κάποιες περισσότερες ανέσεις. Έτσι, συχνά μπροστά υπήρχε μια αυλή, στο εσωτερικό ένα πάγκος που χρησίμευε ως κρεβάτι, και κυρίως, εκεί που παλαιότερα τοποθετούνταν τα ζώα, που αναμάσαγαν το άχυρο μπροστά στα μάτια του αφεντικού τους, τοποθετούνταν τα εργαλεία και τα καυσόξυλα, ενώ για τα ζώα έκτιζαν έναν ειδικό στάβλο, ο οποίος βρισκόταν στο πλάι του αλωνιού και στον οποίο η πρόσβαση γινόταν ανεβαίνοντας 4 ή 5 σκαλοπάτια. Ορισμένα σπίτια ήταν εξοπλισμένα και με φούρνο. Εκτός από την περιοχή βόρεια της Ολύμπου, οι ζώνες στις οποίες συναντούσες συχνότερα προσωρινές κατοικίες, ήταν οι εξής: 1. η περιοχή του Εφιάλτη(1), που καταλαμβάνει το νότιο τμήμα του νησιού (αποτελούμενη από μεταπλειοκαινικά εδάφη) 2. η ζώνη του Λευκού στα νοτιοδυτικά του Μεσοχωρίου (μεταπλειοκαινικές αναβαθμίδες και κροκαλοπαγή) 3.ορισμένα τμήματα της Σαρίας.
Σε αυτές τις ζώνες, η προσωρινή κατοικία, η οποία αποτελούσε συμπλήρωμα της κατοικίας που βρισκόταν στο χωριό, αποτελούνταν γενικά από ένα ενιαίο κτίσμα ορθογώνιας κάτοψης, υποδιαιρεμένο σε τρία μέρη, εκ των οποίων το ένα προοριζόταν για τους ανθρώπους, το άλλο για τα ζώα και το τρίτο αποτελούσε τον αχυρώνα-αποθήκη. Υπήρχε μια μοναδική πόρτα, δίπλα στην οποία βρισκόταν η εστία, που από την άλλη πλευρά υπήρχε ένας πάγκος ο οποίος χρησίμευε ως κρεβάτι για τον αγρότη.
 |
Σχέδιο προσωρινής κατοικίας
|
Σε αυτό το τμήμα που κατοικούνταν από τους ανθρώπους - οι οποίοι εκεί προετοίμαζαν τα γεύματά τους, ζεσταίνονταν, εργάζονταν και αναπαύονταν - χωριζόταν ο στάβλος των ζώων (βόδια και μουλάρια) μέσω ενός τοίχου (κοντοτοίχι), ο οποίος υψωνόταν ως την κορυφή (κι όχι ως τη μέση όπως γινόταν στην Αυλώνα). Ο στάβλος επικοινωνούσε με το πρώτο δωμάτιο μέσω ενός ανοίγματος που μπορούσε να κλείσει με μια καγκελόπορτα. Στο πλάι βρισκόταν ο αχυρώνας (κούρπιθας), που χρησίμευε επίσης για τη φύλαξη των εργαλείων και είχε ένα άνοιγμα προς το στάβλο. Περίπου ο ίδιος τύπος, αλλά με τον στάβλο αποσπασμένο και με ξεχωριστή πόρτα, συναντιόταν στην περιοχή του Εφιάλτη. |
| Κάτοψη σπιτιού που κατοικείται προσωρινά στην περιοχή του Εφιάλτη |
Εκτός από τις προσωρινές κατοικίες των γεωργών (στάβλοι), υπήρχαν και τα καταλύματα των βοσκών (μαντριά/καλύβια). Η προσωρινή κατοικία του βοσκού, εκτός από τον στάβλο, διάθετε κι έναν χώρο όπου διατηρούνταν δροσερό το γάλα, ο οποίος αεριζόταν με παράθυρα(2) που άνοιγαν προς τα έξω σε οξεία γωνία. Το ζωικό κεφάλαιο,, ειδικά τα μικρά ζώα, κλείνονταν επίσης μέσα σε ένα φράχτη ή ξερολιθιά οβάλ σχήματος (μαντράκι ο εριφόγιελος), στην είσοδο του οποίου σταματούσαν για το άρμεγμα, ενώ στο αντίθετο άκρο βρισκόταν ο στάβλος για τα αρνιά, φτιαγμένος από επάλληλες πέτρες χωρίς επίχρισμα (σοβά). Οι βοσκοί έρχονταν στο χωριό κάθε εβδομάδα ή και συχνότερα για να φέρουν το βούτυρο και τη μυζήθρα. Στην κτηνοτροφική ζώνη ορισμένα μικρά κομμάτια γης προορίζονταν για την καλλιέργεια κηπευτικών (αγγούρια, καρπούζια, ρεβίθια).
Τέλος ο Migliorini, διαπιστώνει ότι η απομόνωση, η όχι εντελώς ευνοϊκές συνθήκες, οι περιορισμένοι αγροτικοί πόροι που συμπληρώνονταν από την εκτροφή των ζώων, οι εποχιακές μετακινήσεις, η προσωρινή μετανάστευση, η στασιμότητα ή υποχώρηση του μεγέθους του πληθυσμού, η πολύ χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού και οι καθυστερημένες καλλιεργητικές μέθοδοι, έκαναν την Κάρπαθο να παρουσιάζει μια εικόνα που δεν διέφερε πολύ από εκείνην που θα μπορούσε να βρει κάποιος, σε μια από τις Ιταλικές αλπικές κοιλάδες. Όμως, παρατηρεί, παρά το ότι το κλίμα ήταν εντελώς διαφορετικό, το οποίο επέτρεπε την εργασία στα χωράφια κάθε εποχή του χρόνου, τη διαφορετική προσαρμογή του ανθρώπου στο περιβάλλον, και παρότι υπήρχε ένας πολιτισμός χιλιάδων χρόνων, δεν κατάφεραν να αποσπάσουν από τη γη όσα θα μπορούσαν.
1) Ο Migliorini επιμένει στην ονομασία Εφιάλτης για τον Αφιάρτη.
2) Ανοίγματα στον τοίχο, τα οποία ήταν στενά απέξω και άνοιγαν προς τα μέσα.
Σημείωση: Οι φωτογραφίες και οι λεζάντες τους είναι αυτές του Migliorini, από το Δελτίο της Βασιλικής Ιταλικής Γεωγραφικής Εταιρείας, Σειρά VII - Τόμος II, Τεύχος 4 - Απρίλιος 1937-XV, καθώς και όλα τα παραπάνω στοιχεία που παραθέτουμε. Οι φωτογραφίες ανήκουν στη συλλογή του ιστολογίου μας. Οι λέξεις μέσα στις παρενθέσεις, είναι όπως τις κατέγραψε ο ίδιος.
ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΖΕΡΒΟΥΔΑΚΗΣ
