Πορτολάνος για την Κάρπαθο

  Σήμερα όλοι γνωρίζουν ότι καθένας που θέλει να κάνει ένα ταξίδι χρησιμοποιεί κάποιον χάρτη. Οι χάρτες για την ναυσιπλοΐα (πορτολάνοι) εμφανίστηκαν  τον 13ο αιώνα και όπως καταλαβαίνετε ήταν ατελείς. Εμφάνιζαν τα νησιά με πολλά λάθη και κυρίως τόνιζαν τα ασφαλή αραξοβόλια και τα επικίνδυνα ακρωτήρια. Πριν την εμφάνιση των χαρτών υπήρχαν τα βιβλία οδηγιών, που κι αυτά ονομάζονταν πορτολάνοι. Οι πορτολάνοι με γραπτές οδηγίες για ένα μεγάλο διάστημα συνυπήρχαν με τους χάρτες.

  Οι γραπτοί πορτολάνοι ήταν χειρόγραφες ή έντυπες σημειώσεις με λίστες λιμανιών με τη σειρά που θα τα συναντούσε ένα πλοίο, μαζί με εκτιμήσεις για την κατεύθυνση των ανέμων, την διεύθυνση που έπρεπε να ακολουθήσει ένα πλοίο και τα σημάδια που θα έπρεπε να αναγνωρίζει ο καπετάνιος για να πλοηγεί σωστά το καράβι του.

  Ο Πορτολάνος που θα παρουσιάσω σήμερα είναι του 1729, γραμμένος στα ελληνικά και εκδόθηκε στο τυπογραφείο του Νικόλαου Σάρο στη Βενετία. Αντίτυπο του υπάρχει στο μουσείο Μπενάκη. Ο  Νικόλαος Σάρο ήταν διάσημος Γιαννώτης τυπογράφος, ο οποίος διατηρούσε ελληνικό τυπογραφείο στη Βενετία, κατά τον 17ο 18ο αιώνα. 

  Ο πορτολάνος αυτός μας λέει ο "δημιουργός" του ο Δημήτρης Τάγια, έπεσε στα χέρια του το 1509 καθώς ταξίδευε. Κι αποφασίζει να τον κάνει δημόσιο, ώστε κάθε ένας ναυτικός να μάθει τα μυστικά του και να μην παριστάνουν οι καπεταναίοι του σπουδαίους, "... να φαίνωνται μεγάλοι ...τάχα πως είν' κεφάλι".  Όλη η απόφαση του του Τάγια να τον δώσει για τζάμπα χρήση, είναι γραμμένη σε έμμετρο κείμενο από τον ίδιο μιας και μιλά σε πρώτο πρόσωπο. Παρακάτω ένα μικρό απόσπασμα:

Ο Πορτολάνος η τιμή, λέγω της ναυτοσύνης, 

Ποδότων(1) Καραβοκυρών, βιβλίο δικαιοσύνης(2). 

Ναυκλήρων(3) τε και Κόμητων, και όποιος δελετάρει(4), 

Και όποιος ναυτικὴ αγαπά, γέρος και παλικάρι.

 Δεν είχε δε τον πίνακα, μα 'γω τον είχα βάλει, 

Για να (ε)ύρης εύκολ᾽ ότι θες, και σ᾽όρθει στο κεφάλι. 

Και εις το νού μου έβαλα, η τσάμπα δεν τον έχει(5), 

Ουδὲ ολίγο ουδὲ πολὺ, ἐκ τούτου να μετέχη. (6)

Λέγω στω τσάμπα να βαλθή, καθένας να μαθαίνη, 

Για την τιμή του ο κάθε εις, όπου και αν τυχαίνει. 

Γιατὶ πολλοὶ τὸν είχασι, κρυμμένο φυλαμένο, 

Εις την κασέλα δυνατά , και κατακλειδομένο. 

Πως να τον έχουν μόν' αυτοὶ, να φαίνωνται μεγάλοι, 

Να τους κρατούν ως (ν)άν(αι) ψηλά , τάχα πως είν᾿ κεφάλι.

(1) ποδότης: ο πλοηγός  (2) εννοεί του ναυτικού δικαίου   (3)ναύκληρος: ο υπεύθυνος για το πλήρωμα και τον εξοπλισμό  (4) δελετάρει: Από το ιταλικό dilettare, σημαίνει αυτός που βρίσκει ευχαρίστηση στο να διαβάζει, ο μελετητής.  (5) εννοεί ότι τζάμπα θα τον κρατά μόνο για τον εαυτό του.   (6) εννοεί και μόνο αυτός να κρατά τη γνώση αυτή.  

   Από τα παραπάνω συμπεραίνω, (αλλά και από ολόκληρο το σχετικό κείμενο) ότι από την στιγμή που κάποιος χειρόγραφος πορτολάνος έπεσε στα χέρια του ναυτικού Δημήτρη Τάγια, αυτός προσφέρθηκε να τον κάνει κτήμα των πολλών. Παρακάτω μιλά για αγορά του (...Και όποιος δεν ξέρει γράμματα, ναι ας τον αγοράση, Και ας βάλη άλλον σύντροφον, κι ας του τον διαβάση...."   Το τζάμπα με την αγορά ερμηνεύεται με την έννοια ότι θα δοθεί για εκτύπωση και δεν θα είναι πλέον χειρόγραφος, άρα απαγορευτικός στην αγορά από κάποιον που δεν διέθετε ένα τεράστιο ποσό.  

  Τώρα ερχόμαστε στα σημεία εκείνα που αφορούν την Κάρπαθο.

"... Η ρόδος με την αστυπαλεία, και με την Κάρπαθο με τον κάβο της ρόδου από τη μερέα της όστροιας(1) εβλέπονται γρέγο γαρμπή(2) είναι μίλλια σαράντα. Η κάρπαθος με τον κάβο της κάσο, εβλέπονται γρέγο γαρμπή είναι μίλλια έξι, μέσα εις την κάρπαθο και εις την κάσο ήξκυρε ότι έχει μια ξέρα..."

(1) όστροια, όστρια είναι ο νότιος άνεμος, εδώ ο νότος.   (2) Ο πορτολάνος λέει ότι αν τραβήξεις μια γραμμή από τον κάβο της Ρόδου (το νότιο άκρο, το Πρασονήσι, που κοιτάζει προς την Όστρια/Νότο) μέχρι την Κάρπαθο, αυτή η γραμμή έχει κατεύθυνση  Βορειοανατολικά - Νοτιοδυτικά.  Από τη Ρόδο προς την Κάρπαθο πας Γαρμπή (ΝΔ). Από την Κάρπαθο επιστρέφεις στη Ρόδο με Γρέγο (ΒΑ).

"...Η αστυπαλία με την κάσο και η κάρπαθος, εβλέπονται σιρόκο μαΐστρο(1), είναι μίλλια ογδόντα..."

(1) Στη γλώσσα των πορτολάνων σημαίνει ότι τα νησιά αυτά βρίσκονται πάνω στην ίδια νοητή γραμμή. Αν βρίσκεσαι στην Αστυπάλαια και κοιτάξεις προς την Κάσο/Κάρπαθο, πρέπει να κοιτάξεις προς το Σιρόκο (Νοτιοανατολικά). Αν βρίσκεσαι στην Κάρπαθο και κοιτάξεις προς την Αστυπάλαια, πρέπει να κοιτάξεις προς το Μαΐστρο (Βορειοδυτικά).

  "...Η Κάρπαθος, στο ακρωτήρι της ξαμουντάνας(1) έχει νησί μεγάλο, και λέγουντο νησιαρία(2), και είναι καλός λημιώνας(3), εμπαίνεις μέσα στη νησαρία και (α)ράζεις εις το κεφάλι της σπιάτζας(4) του πουνέντι(5), και πιάνεις τα πλωρήσιάσου εις τον πουνέντι εις τον κάβο της σπιάτζας, και τα σίδεράσου(6) εις το μεσημέρι, εις οργίες κ΄(7). ..."

(1) τραμουντάνα (βορειοδυτικά)   (2) Το νησί Σαρία, βόρεια της Καρπάθου.        (3) λιμάνι    (4) παραλία ( από το ιταλικό spiaggia)    (5) στη δύση    (6) σίδερα= άγκυρες     (7) 20 οργιές ( οργιά= περίπου 1,90μ)

«Η Κάρπαθος, στο βορειοδυτικό της ακρωτήρι (ξαμουντάνα), έχει ένα μεγάλο νησί που το ονομάζουν Νησιαρία (Σαρία). Εκεί υπάρχει καλό λιμάνι· μπαίνεις μέσα στη Νησιαρία και αράζεις στην άκρη της δυτικής παραλίας. Δένεις τις πλώρες σου στα δυτικά, στο ακρωτήρι της παραλίας, και ρίχνεις τις άγκυρές σου προς τον νότο (μεσημέρι), σε βάθος 20 οργιών.»

• "...Το στόμα του λεβάντι έχει πιθαμαίς(1), δέκα, και το στόμα του πουνέντι είναι καλό, και απέχει, μήλλια, δύο, εις το μεσημέρι ευρίσκεις κορφόπουλο(2), και λέγουντον εις το τρίστομο(3), ομπρός εις το στόμα έχει νησιά δύο, και είναι και τρία στόματα καθάρια, και τα καράβια (α)ράσουν εις το ακρωτήρι του μεσημερίου εις τον εγκρεμνόν τον κόκινο, κι αφήνης τα νησία ζερβά(4), και υπάς εις την εκκλησίαν, και τα σίδερα εις την ξεμουντάνα, εις φούντος(5) οργίαις, η'(6). ..."
• (1) πιθαμή: μονάδα μήκους, όσο το άνοιγμα της παλάμης, περίπου 22 εκ.   (2) μικρός κόλπος   (3) Τρίστομο: κλειστός κόλπος στα βορειοδυτικά της Καρπάθου   (4) αριστερά    (5) βάθος (από το ιταλικό fondo)    (6)  8 οργιές
• «Η ανατολική είσοδος (το στόμα του λεβάντι) έχει βάθος δέκα πιθαμές, ενώ η δυτική είσοδος (του πουνέντι) είναι καλή και απέχει δύο μίλια. Στα νότια (μεσημέρι) θα βρεις έναν μικρό κόλπο που τον ονομάζουν Τρίστομο. Μπροστά στην είσοδο υπάρχουν δύο νησιά, δημιουργώντας έτσι τρία καθαρά περάσματα (στόματα). Τα καράβια αράζουν στο νότιο ακρωτήρι, στον κόκκινο γκρεμό· αφήνεις τα νησιά στα αριστερά (ζερβά), κατευθύνεσαι προς την εκκλησία και ρίχνεις τις άγκυρες (σίδερα) προς τον βορειοδυτικό άνεμο (ξεμουντάνα), σε βάθος 8 οργιών.»
•   "...και είναι καλός λιμιώνας δια να βολάρης(1), και αν θέλης νερό άμε εις την στιάντζα της όστριας ψηλά από την θάλασσαν μία μπάλεςράδα(2), και ε(ί)ναι μια γρότα(3) εκεί είναι το νερό ταρμάθεια(4) (α)ράζει εις οργίαις, η΄...(5)"
• (1) βολάρω: καταφεύγω σε υπάνεμο μέρος   (2) παλιά μονάδα μέτρησης απόστασης, όσο η βολή ενός πυροβόλου (περίπου 200-300 μέτρα)   (3) σπηλιά  (από το ιταλικό grotta)    (4) άφθονο    (5) οργιές 8
• «...και είναι καλό λιμάνι για να προφυλαχθείς από την κακοκαιρία (να βολάρεις). Αν θέλεις νερό, πήγαινε στην παραλία που βλέπει στον νότο , σε απόσταση μιας βολής κανονιού πάνω από τη θάλασσα. Εκεί υπάρχει μια σπηλιά  όπου το νερό είναι άφθονο. Αράζεις σε βάθος 8 οργιών.»
• "...και στη μερέα του μεσημερίου εις το νησί το άσπρο το μεγάλο το μακρύ ακόμι εις το πουνέντι έχει νησόπουλο, και εις τον γαρμπήν έχει νησί μαύρο, και εις τον σιρόκο έχει νησί μακρύ ωσάν κάτεργο(1), κι απάνω του στέκει ωσάν κόμης, και αφίνης το θέλεις δεξιά σου θέλεις ζερβά σου.   Μέσα εις την κάρπαθον, και εις την κάσο, έχει φούντος οργίαις, κ'... ."
• (1) γαλέρα    
• «...και στη νότια πλευρά (μεσημέρι), στο μεγάλο και μακρύ άσπρο νησί, ακόμη πιο δυτικά υπάρχει ένα μικρό νησάκι. Στα νοτιοδυτικά υπάρχει ένα μαύρο νησί, ενώ στα νοτιοανατολικά υπάρχει ένα μακρόστενο νησί που μοιάζει με κάτεργο, και πάνω του στέκει ένας βράχος που μοιάζει με άνθρωπο. Μπορείς να το προσπεράσεις είτε από τα δεξιά σου είτε από τα αριστερά σου. Ανάμεσα στην Κάρπαθο και την Κάσο, το βάθος είναι 20 οργιές.»
•                                                              ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ