ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΣΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΡΠΑΘΟΥ.
Ο Elio Migliorini, κατά την επίσκεψή του στην Κάρπαθο, θεώρησε ότι άξιζε να κάνει μια αναφορά για τα σπίτια της Καρπάθου στην εργασία του, εξαιτίας της διαφορετικής μορφής που είχαν σε σχέση με αυτά των άλλων νησιών του Αιγαίου. Προηγουμένως είχε συμβουλευτεί και τις σχετικές εργασίες του Ross(1), αλλά κυρίως του Μ.Γ.Μιχαηλίδη Νουάρου(2).
Η περιγραφή του αν και λεπτομερής, δεν αναφέρει ούτε τους ιδιοκτήτες των σπιτιών, αλλά ούτε και το χωριό στο οποίο βρίσκονταν τα σπίτια που περιγράφει. Συμπερασματικά μόνο, από την πρώτη φωτογραφία που ακολουθεί, η δίπατη κατοικία στην οποία αναφέρεται πρέπει να ήταν στην Αρκάσα.
Υποστήριξε ότι το καρπάθικο σπίτι, διατηρούσε τον αρχικό του τύπο κυρίως στην Όλυμπο, τις Μενετές, την Αρκάσα και τα Σπόα. Αυτά που περιγράφει τα παρουσιάζει ως την κατοικία των εύπορων γεωργών (ή κτηνοτρόφων), οι οποίοι όμως είχαν πάντα κι ένα εξοχικό σπίτι για προσωρινή διαμονή (σίγουρα εννοεί τους στάβλους {αγροτόσπιτα}, στους οποίους οι αγρότες διέμεναν κατά τους καλοκαιρινούς μήνες για να είναι κοντά στα κτήματά τους). Το σπίτι που βρισκόταν στο χωριό αποτελούνταν γενικά από δύο δωμάτια, τα οποία μπορεί να ήταν παρακείμενα, ή σε πιο πρόσφατο τύπο το ένα πάνω από το άλλο. Από τον δρόμο η είσοδος γινόταν αρχικά από μία αυλή, που οριοθετούνταν από έναν τοίχο ύψους περίπου 1,5μ., στον οποίον ανοιγόταν μια εξώπορτα ή μια καγκελόπορτα (εξεπορτιά)(3). Η αυλή ήταν πολύ καθαρή, στρωμένη με πλάκες και μερικές φορές το δάπεδο ήταν φτιαγμένο από θαλασσινά βότσαλα τσιμενταρισμένα στο έδαφος. Μόνο τα πιο φτωχά σπίτια στερούνταν αυλής. Ο αγρότης την χρησιμοποιούσε για να στεγνώνει τα προϊόντα από το χωράφι και οι νοικοκυρές έκαναν εκεί τις δουλειές τους. Το καλοκαίρι χρησίμευε ως τόπος συγκέντρωσης.
 |
(Στα αριστερά είναι ο Elio Migliorini, ενώ στο κέντρο ο δάσκαλος Γεώργιος Καμαράτος από τις Πυλές.) |
Στην αυλή άνοιγαν οι πόρτες των δύο δωματίων, του "μεγάλου" και του "μικρού" σπιτιού. Οι πόρτες ήταν πάντα χωρισμένες σε δύο μέρη, στο ύψος του ενός μέτρου, έτσι ώστε να μπορεί να κλείνει μόνο το κάτω μέρος και το πάνω να χρησιμεύει ως παράθυρο, εμποδίζοντας παράλληλα την είσοδο στο σπίτι των οικόσιτων ζώων.
 |
| Πόρτα στην Αρκάσα. |
 |
| Κάτοψη σπιτιού στην Κάρπαθο Ι. Μεγάλο σπίτι: 1.'Ανω κρεβάτι 2. Κάτω κρεβάτι (σουφάς) 3.Μουσάντρα 4.Στύλος 5.Ντιβάνι ρουστίκ 6.Πάγκος ΙΙ. Μικρό σπίτι: 7.Κρεβάτι (σουφάς) 8.Τζάκι 9.Θέση για αμφορείς (σταμνοθήκη) 10.Ράφι ΙΙΙ. Κελί (Αποθήκη) Cortile=Αυλή |
Οι στέγες των σπιτιών ήταν επίπεδες, οριζόντιες από καλάμια, καλυμμένες με ένα ειδικό χώμα (πατελιά), το οποίο καθαριζόταν συχνά από τα αγριόχορτα και πατιόταν κάθε χρόνο με τις πρώτες βροχές του Αυγούστου με μια βαριά κυλινδρική πέτρα (κύλινδρος), ώστε να γίνει η οροφή αδιάβροχη. Πάνω στη στέγη του "μικρού σπιτιού" ξεχώριζε η καμινάδα και η υδρορροή (χολέτρα) η οποία διοχέτευε το νερό στο πίσω μέρος του σπιτιού, και στις πιο άνυδρες περιοχές, σε μια στέρνα.
 |
| Άποψη κατοικιών στα Σπόα, με στέγες από πατημένο χώμα. |
Ο Elio Migliorini ανάφερε ότι στα καλύτερα σπίτια, το κοτέτσι (κούμος) είχε πλέον μεταφερθεί στην ύπαιθρο. Εάν ο ιδιοκτήτης του σπιτιού ήταν πλούσιος, προτιμούσε τα δύο δωμάτια, αντί να είναι παρακείμενα, να βρίσκονται το ένα πάνω στο άλλο. Στο επάνω δωμάτιο ανέβαινε κανείς μέσω μιας εξωτερικής ξύλινης (ή και πέτρινης) σκάλας, η οποία στην κορυφή της πλάταινε για να σχηματίσει έναν εξώστη στολισμένο με λουλούδια. Τα παράθυρα ήταν στραμμένα προς την αυλή, ένα ή το πολύ δύο, μιας και η πόρτα χρησίμευε και ως παράθυρο. Στο πίσω μέρος ή στις πλευρές μπορεί να υπήρχε κάποιος φεγγίτης ή κάποιο μικρό παραθυράκι.
Το εσωτερικό του "μεγάλου δωματίου" έμοιαζε με έκθεση στολιδιών με ζωηρά χρώματα: Κεντήματα, κάδρα, πορτρέτα, εικόνες, κουβέρτες, χράμια, υφάσματα, πιάτα και ημερολόγια (τα τελευταία σταλμένα συνήθως από την Αμερική). Στα Σπόα ήταν συνηθισμένα τα μεγάλα κάδρα με κεντήματα που έφεραν γνωμικά όπως: "Κι αυτός ο πόνος θα περάσει", "Την τύχη πρέπει να τη δοκιμάζεις, αλλά όχι να την εκβιάζεις", "Η αληθινή αγάπη ποτέ δεν σβήνει" και διάφορα άλλα. Σε μία γωνία βρισκόταν ο πάγκος (παγκάλι), ύψος 60 εκατοστών και μήκους 2 μέτρων, ο οποίος ήταν καλυμμένος με μαξιλάρια και χαλιά κι εκεί έβαζαν τους καλεσμένους να καθίσουν.
 |
| Εσωτερικό σπιτιού στην Κάρπαθο |
Το πίσω μέρος του δωματίου ήταν υπερυψωμένο από το έδαφος, σε σημείο που για να έχει κάποιος πρόσβαση θα έπρεπε να ανέβει τρία σκαλοπάτια· επιπλέον, χωριζόταν σε δύο μέρη. Δίπλα στη σκάλα βρισκόταν ένας άλλος μικρότερος πάγκος (παγκαλάκι), λίγο χαμηλότερα από τον άλλο (40εκ.) και αρκετά πιο μικρός ( 1 μ.), που χρησιμοποιείται κι αυτός ως κάθισμα. Για την πρόσβαση στο υπερυψωμένο τμήμα, ανέβαινε κανείς τα τρία σκαλοπάτια βοηθούμενος από δύο κολωνάκια, στις πλευρές των οποίων βρίσκονταν μικρά κάγκελα (τραπουζάνια), όπου οι γυναίκες εξέθεταν σάλια, κουβέρτες και άλλα εργόχειρα.
Εκεί βρισκόταν το κάτω κρεβάτι (κάτω σουφάς) και το πάνω κρεβάτι (πανωσούφι). Ο κάτω ήταν σε ύψος 1,25μ από το δάπεδο, με μήκος 4,40μ . και πλάτος 2,20μ.· ο πάνω ήταν σε ύψος 1,65μ και είχε μήκος 2,90μ. Ένα χαρακτηριστικό τμήμα, φτιαγμένο για την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση του χώρου ήταν η μουσάντρα, ένας ορθογώνιος υπερυψωμένος αποθηκευτικός χώρος που κρέμεται από τη οροφή, στην οποία η πρόσβαση γινόταν από το πανωσούφι· εκεί τοποθετούνταν βαλίτσες, κουβέρτες κλπ. Η μουσάντρα βρισκόταν σε ύψος δυόμισι μέτρων από το δάπεδο, είχε μήκος 2,80μ., πλάτος το μισό του μήκους της και ύψος 1,90μ., ώστε ένα άτομο να μπορεί να σταθεί όρθιο. Κάτω από αυτήν, στον τοίχο εφάπτονταν μια μεγάλη ντουλάπα. Γύρω από τους τοίχους υπήρχαν πολλά ράφια. Στο σημείο που διαχωριζόταν το μεγάλο και το μικρό κρεβάτι (εννοεί του σουφά), βρισκόταν ένα χοντρό δοκάρι (στύλος) πάνω στον οποίο στηριζόταν η οροφή. Ο πάνω σουφάς χρησίμευε ως κρεβάτι, ενώ ο κάτω ως αποθήκη. Από κάτω τους βρισκόταν ένας ευρύχωρος χώρος φύλαξης για σιτάρι, κριθάρι και άλλες προμήθειες (εννοεί τον αποκρίατο).
Στη συνέχεια ο Elio Migliorini περιγράφει το "δεύτερο σπίτι" (παράσπιτο), στο οποίο πραγματοποιούνταν η καθημερινή δραστηριότητα της Καρπαθιάς. Σε μία γωνία βρισκόταν το τζάκι, δίπλα στο οποίο υπήρχε μια ντουλάπα για τα πιάτα και άλλα αντικείμενα. Δύο άλλες εσοχές χρησίμευαν για την τοποθέτηση των σταμνιών(σταμνοθούκες). Απέναντι υπήρχε ένα πάγκος, ενώ το βάθος του δωματίου καταλάμβανε ένας σουφάς, πιο απλός και μικρός, κάτω από τον οποίο τοποθετούνταν τα καυσόξυλα. Το δάπεδο του μικρού σπιτιού ήταν συχνά φτιαγμένο απλώς από πατημένο χώμα, το οποίο γινόταν αδιάβροχο, αφού το άλειφαν με νερό στο οποίο είχαν διαλύσει κοπριά βοοειδών.
Αν τα δύο δωμάτια ήταν το ένα πάνω από το άλλο, στο κάτω (που αντιστοιχούσε στο μικρό σπίτι) υπήρχαν πολλά ράφια, ο σουφάς που προοριζόταν για την οικιακή βοηθό (ή των γονέων) και συχνά η σκάφη για το ψωμί. Για να μην μουχλιάσει το ψωμί, τοποθετούνταν συνήθως σε ειδικό πανέρι (ψωμοθούκα), που κρεμιόταν από την οροφή. (Αυτό αποτελούνταν από έναν ξύλινο κύκλο διαμέτρου 35-40 εκ., γύρω από τον οποίο ήταν πλεγμένοι σπάγκοι σχηματίζοντας ένα δίχτυ με όχι πολύ αραιές τρύπες. Πάνω σε αυτό τοποθετούσαν το ψωμί. Με τρία κορδόνια δεμένα στον κύκλο σε ίσες αποστάσεις, μήκους 70 εκ. και δεμένα ψηλά με κόμπο, το πανέρι κρατιόταν όρθιο.)
Κοινή με τα άλλα νησιά ήταν η συνήθεια, ειδικά σε θρησκευτικές εορτές, να βάφουν όλο το σπίτι (μερικές φορές ακόμα και κοντινά αντικείμενα, όπως τα δέντρα) λευκό με ασβέστη.
(2) Μ. Γ. Μιχαηλίδης Νουάρος, Λαογραφικά Σύμμεικτα Καρπάθου, τόμος II, σελ. 342-63.»
(3) Οι όροι εντός των παρενθέσεων, είναι ακριβώς όπως τους γράφει ο Migliorini στα ελληνικά.
Σημείωση: Οι φωτογραφίες και οι λεζάντες τους είναι αυτές του Migliorini, από το Δελτίο της Βασιλικής Ιταλικής Γεωγραφικής Εταιρείας, Σειρά VII - Τόμος II, Τεύχος 4 - Απρίλιος 1937-XV, καθώς και όλα τα παραπάνω στοιχεία που παραθέτουμε. Οι φωτογραφίες ανήκουν στη συλλογή του ιστολογίου μας.
ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΙΑΚΟΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΖΕΡΒΟΥΔΑΚΗΣ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου